NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
substudie "Tweede wereldoorlog"
Informatie over dr. jur. Bruno Paul Karl Friedrich Winkler 
- T.W.M. van Berkel -

English version

Dr. jur. Bruno Paul Karl Friedrich Winkler, schrijver en statisticus, zoon van Hans Winkler, een arts, werd geboren op 17 februari 1889 in Straßburg (Elsaß) en overleed in Offenburg op 23 april 1960.
Winkler was van huis uit evangelisch. Op latere leeftijd bekeerde hij zich tot het katholicisme. Winkler had een niet alleen diep religieus gevoel, maar ook een grote belangstelling voor esoterie en zaken die buiten het bevattingsvermogen liggen en vaak niet verklaarbaar zijn. Om die reden heeft hij zich aangesloten bij het theosofische Swedenborg-genootschap, waarvan hij een gewaardeerd lid werd. Met de astrologie hield Winkler zich reeds op jonge leeftijd bezig. Volgens zijn dochter heeft Winkler het gevoel voor het onbevattelijke geërfd van zijn moeder, een goed onderlegde vrouw die sterk geïnteresseerd was in het spirituele en die hem ook de liefde voor literatuur heeft bijgebracht.
In 1912 promoveerde Winkler aan de juridische faculteit van de Koninklijke Universiteit Marburg. De titel van zijn inauguratierede luidde: Der Rückgriff unter Gesamtschuldnern. In 1923 raakte hij werkzaam als statisticus, kort daarna werd hij schrijver. 
Winkler is tweemaal getrouwd geweest. Uit zijn eerste huwelijk, waaraan na twintig jaar een einde kwam door het overlijden van zijn vrouw, werden geen kinderen geboren. Uit het daaropvolgende huwelijk met met de schrijfster Oly Mosel, geboren op 25 maart 1909, die als auteursnaam de naam Oly Sölm voerde, werd op 6 oktober 1940 Ellen-Marie geboren, zijn enige dochter.
In 1940 woonde de familie Winkler in Farchant, later in Bühl. Na de mislukte aanslag op Hitler in juli 1944 vluchtten zij naar Boven-Beieren. Een neef van Winkler had deel uitgemaakt van de kring rond graaf Von Stauffenberg, die op 20 juli 1944 in Hitlers hoofdkwartier een bom had geplaatst onder zijn tafel. In het kader van de Sippenhaftung viel de SS in Berlijn de woning binnen van een andere neef en doodde hem, zijn echtgenote en een bevriend echtpaar dat bij hen op bezoek was. Winkler werd dringend aangeraden te vluchten, omdat hij dezelfde verwantschapsgraad had als de neef die door de SS was doodgeschoten. In 1945 ging het gezin weer wonen in Bühl. 
Na de oorlog was Winkler werkzaam als freelance-journalist voor een krant in Achern.[1] 

Romans
Aanvankelijk ontpopte Winkler zich als schrijver van historische romans. Zijn eerste roman, Der Marquis von Villebon, een historische roman die zich afspeelde in Frankrijk in het begin van de 17e eeuw tijdens het koningschap van Louis XIV, verscheen in 1925 bij uitgeverij J.H.Ed Heitz in Straßburg.
Rond 1930 verscheen bij uitgeverij Boot in Den Haag De beeldhouwer van Krakau. Dit boek, dat tot na de oorlog werd herdrukt, was een vertaling door J. Tersteeg van Winklers Die große Sühne, een roman over het leven van de Duitse beeldhouwer Veit Stoß (1438-1533), beroemd door zijn altaar van de Heilige Maagd in de Onze Lieve Vrouwe kerk in Krakau. 
In 1930 verscheen bij uitgeverij Merlin in Baden-Baden Der Stern von Assisi - ein Franziskus-Roman, een roman over het leven van Franciscus van Assisi (± 1181-1226).
In 1931 verscheen bij uitgeverij Meister in Werdau de sportroman Endspurt. 
In 1937 verschenen twee romans. Bij uitgeverij Müller in Hamburg verscheen de roman Holl im Glück en bij uitgeverij Regulus in Görlitz verscheen Und dies geheimnisvolle Buch...! Das Leben des Michel Nostradamus: die Geschichte eines Mannes zwischen zwei Welten, een a-politieke roman over het leven van Nostradamus (1503-1566).
In 1942 verscheen de roman Motor und Liebe.

De rol van Duitsland en de relatie tussen Duitsland en het buitenland
Winkler heeft niet alleen romans geschreven, maar ook verhandelingen over de relatie tussen Duitsland en het buitenland en over het komen tot vrede in Europa. 

a. Publicaties uit de jaren '30
In de jaren '30 heeft Winkler in eigen beheer drie verhandelingen uitgegeven over de relatie tussen Duitsland en het buitenland en over wegen om in Europa tot vrede te komen. In 1934 verschenen het boek Der Sieg des Friedens - eine Erzählung en de brochure Der Weg in die Freiheit - Die Erfüllung unseres Anspruchs auf Gleichberechtigung und die anderen außenpolitischen Forderungen des Programms der NSDAP. In 1935 verscheen de brochure Groß-Deutschland.
Winkler was in de jaren '30 een nationalist die zijn vaderland in hoge mate liefhad. Uit zijn publicaties die uit 1934 en 1935 dateren, blijkt dat hij, zoals veel van zijn landgenoten, het Verdrag van Versailles als uiterst onrechtvaardig ervoer. Volgens hem werd Duitsland door met name Frankrijk met eindeloze onderhandelingen in een hoek gedrukt waarbij aan Duitsland steeds nieuwe eisen werden gesteld en nieuwe beperkingen werden opgelegd. Winkler ontwikkelde ideeën die ertoe zouden moeten leiden dat de positie van Duitsland weer volwaardig zou worden en dat het Verdrag van Versailles zou worden vervangen door een oprechte vrede, waarin tegemoet werd gekomen aan alle soevereiniteitsaanspraken. Het Duitse leger zou een vredesleger moeten zijn; niet door wapens, maar door haar rotsvaste wil tot vrede zou het Duitse volk vrede moeten afdwingen. Winkler heeft deze ideeën uitgewerkt in de brochures Der Weg in die Freiheit - Die Erfüllung unseres Anspruchs auf Gleichberechtigung und die anderen außenpolitischen Forderungen des Programms der NSDAP en Groß-Deutschland, die geen uitwerkingen zijn van programmapunten van de NSDAP ten aanzien van de relatie tussen Duitsland en het buitenland.
In de brochures die Winkler in 1934 en 1935 heeft uitgegeven, sloot hij zich niet aan bij de NSDAP of de nationaal-socialistische beginselen. Wel gaf hij uiting aan zijn bewondering voor Hitler in die zin dat hij het een daad van belang vond dat Duitsland in oktober 1933 uit de Volkenbond was getreden en niet langer deelnam aan de Geneefse Ontwapeningsconferentie. Volgens Winkler had Duitsland hiermee een krachtige daad gesteld, die zou kunnen leiden tot een oprechte vrede. Die vrede bleef echter uit, wat voor Winkler reden was om zijn ideeën op papier te zetten. Winkler zag de invoering in 1935 van de Wet op de opbouw van de Wehrmacht als een uiting van het gelijkwaardige van Duitsland aan andere Europese landen. Hij was echter geen voorstander van oorlog; legers hadden naar zijn mening de taak het grondgebied veilig te stellen en aanvallen af te slaan.

b. Nationalistisch/pacifistische ideeën
Winklers politieke ideeën in de jaren '30 waren nationalistisch en pacifistisch. Dit karakter wordt ook onderstreept door Ellen-Marie Stengel-Peter, zijn dochter. Zij herinnert zich haar vader als iemand die geen voorstander was van oorlog en die ondanks herhaald aandringen geen lid is geworden van de NSDAP. In haar herinnering kende haar vader aan Duitsland een dominante positie toe vanwege enerzijds de centrale geografische ligging en anderzijds de intelligentie van het Duitse volk. Hij was trots op de culturele verworvenheden van Duitsland, een trots die niet gepaard ging met neerkijken op andere volkeren. 

c. Het nationaal-socialisme
Winkler heeft zich in zijn brochures uit de jaren '30 en in Nostradamus und seine Prophezeiungen für das zwanzigste Jahrhundert in lovende zin uitgelaten over de in zijn ogen krachtdadige politiek van Hitler, die een einde had gemaakt aan de werkloosheid in Duitsland. Volgens zijn dochter had Winkler, zoals zovelen in die tijd, geen idee waar Hitlers politiek toe zou kunnen leiden. Pas in de loop van de Tweede Wereldoorlog werd het hem volgens zijn dochter duidelijk waar het nationaal-socialisme op uit was. Tot driemaal toe deed Gestapo huiszoeking naar geschriften waarin op basis van astrologie of de Centuriën negatieve uitlatingen over de oorlog waren gedaan. Hoewel de Gestapo geen belastend materiaal vond, kreeg Winkler een beroepsverbod opgelegd. Een deel van zijn privé-bibliotheek werd in beslag genomen en afgevoerd; zijn publicaties werden verboden en circulerende exemplaren werden in beslag genomen. Een tijd lang mocht hij zijn woonplaats Bühl niet verlaten zonder toestemming van de Gestapo. Door dit alles werd de financiële situatie van Winkler en zijn gezin ernstig aangetast, zijn echtgenote moest het gezin voorzien in levensonderhoud.
Winkler heeft niet meegewerkt aan het samenstellen van nationaal-socialistische propaganda op basis van de Centuriën en/of Centurie-commentaren. In Hoe zal deze oorlog eindigen? (Den Haag, 1940), Die Prophezeiungen des Nostradamus (Brochure-18, Berlijn, 1940) en Voorspellingen die uitgekomen zijn... (Arnhem, 1941) zijn stilzwijgend, zonder bronvermelding, passages opgenomen uit Winklers Nostradamus und seine Prophezeiungen... Volgens Winklers dochter gebeurde dit buiten zijn medeweten, zoals ook buiten zijn medeweten in België in de oorlogsjaren een boek verscheen waarin uitvoerig aandacht werd besteed aan zijn Nostradamus-studies.

d. De brochure Europa, verzage nicht! (1953)
In februari 1953 heeft Winkler nogmaals een brochure geschreven over de relatie tussen Duitsland en Europa, getiteld Europa, verzage nicht!. Hierin zette hij zijn visie uiteen op een Europa, verenigd op christelijke grondslag, en de positie en rol hierin van een herenigd Duitsland. In het hiernavolgende is zijn visie samengevat.
Europa, een schiereiland dat deel uitmaakt van het grote continent van de landen tussen de Atlantische en Stille Oceaan, met inbegrip van Afrika, is in de loop van de geschiedenis het christelijk deel van de aarde geworden, vanwaaruit het christendom werd verspreid, te beginnen met de vestiging in Rome van de apostel Simon, door Christus Petrus genoemd, de Steenrots op wie Hij Zijn Kerk zou bouwen. De Heilige Stoel is het aardse zinnebeeld van de Kerk, het Kruis is het hemelse zinnebeeld.
Na de Tweede Wereldoorlog is Europa voor een keuze gesteld. Sommige groepen mensen zijn gebonden aan en beperkt door nationalistische ideeën, andere groepen willen dat Europa opgaat in een communistische staat. Het communisme is volledig gericht op aardse dingen; de Kerk op het hemelse. De tijd eist van de mensen dat zij europees leren denken, maar ook europees gaam voelen en ervaren. Pas als "Europa" is doorgedrongen in denken, voelen én ervaren, kan een einde worden gemaakt aan nationalistisch egoïsme. 
Europese politiek is in de visie van Winkler een politiek van geestelijke en materiële Europese kracht. Om Europese politiek te kunnen voeren, moet er in Europa sprake zijn van gelijkberechtiging van de Europese volken. Dat betekent onder andere: een hereniging van Duitsland, dat na de Tweede Wereldoorlog gespleten raakte. Het bereiken van deze hereniging is niet alleen een puur menselijke, politieke aangelegenheid. De mens is niet de heerser over de geschiedenis; God beschikt over de volken, de mens is een wezen in Zijn Hand. Het gebed is de sterkste kracht in de wereld. Duitse politici zouden dit aan hun volk duidelijk moeten maken.
Winkler was van mening dat de hereniging van Duitsland op twee manieren via onderhandelingen met de Sovjet-Unie zou kunnen worden bereikt. Enerzijds zou kunnen worden ingespeeld op ontwikkelingen in met name communistisch China die voor de Sovjet-Unie isolerend uitpakken. Anderzijds zou het Westen zich in militair opzicht kunnen versterken. Een militair sterk Westen zou stabiliserend werken op de vrede in Europa. Hoe sterker het Westen zou worden, hoe sneller de Sovjet-Unie tot onderhandelingen over de hereniging van Duitsland zou willen overgaan. Deze versterking zou kunnen worden bereikt door de vorming van een Europees leger, dat pas goed op sterkte kan komen als Duitsland daaraan een militaire bijdrage kan leveren. Voor het vormen van een dergelijk leger is het ook nodig dat in plaats van een Europa, verdeeld in staten, een Europa ontstaat dat één groot verdedigingsgebied is.
Winkler hoopte dat zij die zich met de strekking van Europa, verzage nicht! konden verenigen, met hem in verbinding zouden stellen en dat er een vereniging zou kunnen worden opgericht van mensen die Europees zouden denken. In een "statuut" aan het einde van Europa, verzage nicht! had hij de uitgangspunten en strevingen van een dergelijke vereniging opgetekend.

Uit Winklers brochures blijkt hoe zijn ideeën over Europa en de rol van Duitsland erin zich in de loop der jaren hebben ontwikkeld. Hij ervoer het Verdrag van Versailles als vernederend voor Duitsland. Hij waardeerde de stappen die Hitler had gezet om Duitsland internationaal weer een rol van betekenis te laten spelen (het uittreden van Duitsland uit de Volkenbond, het de rug toekeren van de Geneefse ontwapeningsconferentie, het invoeren van de dienstplicht), maar betreurde het dat die stappen niet als gevolg hadden dat het Verdrag van Versailles werd vervangen door een nieuw, oprecht vredesverdrag. Winkler, die een voorstander was van Groot-Duitsland volgens het concept dat in 1918 werd aangehouden, had pacifistische ideeën ontwikkeld om vrede af te dwingen. Naar zijn mening was het communisme, vanwege haar atheïstisch, materialistisch karakter, een gevaar voor de wereldvrede. Zijn politieke ideeën waren geen uitwerkingen van het programma van de NSDAP.
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog viel het Derde Rijk uiteen in een westelijk deel, dat onder het bewind stond van de Geallieerden, en een oostelijk deel, dat onder het bewind stond van de communistische Sovjet-Unie. Het was Winklers wens dat het Europese continent zou uitgroeien tot een verenigd Europa met een Europees leger, dat vanuit verdedigend opzicht een tegenwicht zou vormen tegen de Sovjet-Unie. In dit Europa was volgens hem een belangrijke rol weggelegd voor een herenigd Duitsland, dat haar leger in dienst zou kunnen stellen van de Europese volken.
Opvallend in alle brochures die Winkler heeft geschreven, is dat hij zijn lezers opriep in beweging te komen en actie te ontketenen.

Winkler over Nostradamus en de Centuriën

a. Und dies geheimnisvolle Buch...!
In 1937 verscheen de a-politieke biografie Und dies geheimnisvolle Buch...! Das Leben des Michel Nostradamus: die Geschichte eines Mannes zwischen zwei Welten.  De titel Und dies geheimnisvolle Buch...! is ontleend aan de eerste akte van Johann Wolfgang Goethe's Faust:

Flieh! Auf! Hinaus ins weite Land!
Und dies geheimnisvolle Buch,
Von Nostradamus eigner Hand,
Ist es dir nicht Geleit Genug?

Op de achterzijde van de titelpagina van Und dies geheimnisvolle Buch...! staat de mededeling: Unter Nr. P.218 geprüft von der Ber. u. Pr.-St. für astrologisches und verwandtes Schrifttum.
In Und dies geheimnisvolle Buch...! heeft Winkler in geromantiseerde vorm het leven van Nostradamus beschreven en ruim veertig kwatrijnen voorzien van commentaar. Hij heeft zich grondig verdiept in oude publicaties over Nostradamus, zoals een biografie die César heeft geschreven, de oudste zoon van Nostradamus uit diens tweede huwelijk, een biografie, geschreven door Jean-Aymes de Chavigny, en de editie-P.Leffen-1650, een Franstalige editie, gedrukt in Leiden (NL), met daarin de Centuriën,  de Présages en de Sixains, de elfde en twaalfde Centurie en aanvullingen op de zesde, zevende, achtste en tiende Centurie. Zijn onderzoek naar Nostradamus richtte zich, evenals het onderzoek dat hij deed voor andere van zijn romans, ook op het religieuze aspect. 
In hoofdstuk XIII, getiteld Ein Schiffstau, das abrollt, heeft hij op p.77-78 geschreven dat Nostradamus een oorlog voorzag, waarin vele volkeren tegenover elkaar zouden staan. Winkler doelde hiermee op de Eerste Wereldoorlog. In verband met deze oorlog noemde hij de kwatrijnen 02-68 en 03-71 en, zonder in het aanhangsel de Franse tekst te geven, kwatrijn 06-24. Op grond van de kwatrijnen 10-89, 09-66 en 10-42 schreef Winkler dat deze oorlog zou worden gevolgd door een langdurige periode van vrede. In Und dies geheimnisvolle Buch...!  is niets geschreven over de effecten voor Duitsland van het Verdrag van Versailles, over Franco en de Spaanse Burgeroorlog, Mussolini, Hitler of zijn politiek.

b. Nostradamus und seine Prophezeiungen für das zwanzigste Jahrhundert 
In 1939 verscheen bij uitgeverij Regulus in Görlitz Nostradamus und seine Prophezeiungen für das zwanzigste Jahrhundert. In dit boek, dat in de loop van 1938 tot stand was gekomen, legde Winkler in een paar alinea's voor Hitlers staatsmanschap - en voor het staatsmanschap van Franco en Mussolini - een soortgelijke waardering aan de dag als in de brochures die hij in 1934 en 1935 had uitgegeven: vredelievend, politiek daadkrachtig. Hij zag hun regimes als uitingen van de invloed van Jupiter, die in zijn astrologische denkwereld het hogere vertegenwoordigde, de Kerk en eeuwige waarden, en stelde hen tegenover het bolsjewisme, dat hij vanwege haar atheïstische karakter als een uiting zag van de invloed van Saturnus, die in zijn astrologische denkwereld het kwade vertegenwoordigde. Volgens Winkler was de opkomst van Hitler voorspeld in kwatrijn 03-58. 
In navolging van zijn landgenoten Loog en Wöllner schreef Winkler dat er rond 2000 een oorlog zou uitbreken in Europa waarbij Duitsland, Engeland, Frankrijk en Italië betrokken zouden zijn en waarbij Duitsland grote overwinningen zou behalen in het Westen, om daarna te worden bedreigd vanuit het Oosten.

c. Englands Aufstieg und Niedergang...
In 1940 verscheen bij uitgeverij Richard Hummel in Leipzig Englands Aufstieg und Niedergang nach den Prophezeiungen des großen französischen Sehers Michel Nostradamus aus den Jahren 1555 und 1558. Hierin was aan Nostradamus toegeschreven dat deze voor Engeland een vernietigende nederlaag had voorzien in de strijd met Duitsland. Duitsland zou de nieuwe toonaangevende macht worden in Europa en een einde maken aan het verval in Europa dat door het materialisme in gang was gebracht.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn Winklers boeken over Nostradamus en de Centuriën die in 1937, 1939 en 1940 waren uitgegeven, niet opnieuw uitgegeven.

Winklers publicaties over Nostradamus

Und dies geheimnisvolle Buch...! Görlitz, 1937

Nostradamus und seine Prophezeiungen... Görlitz, 1939 (1938)

Englands Aufstieg und Niedergang... Leipzig, 1940

Een pseudo-Winkler publicatie over Nostradamus en de Centuriën
Op naam van Winkler circuleerde in Duitsland in 1943 de 123 pagina's tellende brochure Nostradamus prophezeit den Kriegsverlauf. Deze brochure zou zijn verschenen bij uitgeverij Regulus in Görlitz en gedrukt bij drukkerij Hans Kretschmer in Görlitz-Biesnitz. In werkelijkheid was deze brochure geproduceerd door afdeling 1 van de Special Operations Executive van de Britse Geheime Dienst, een afdeling die zich bezighield met psychologische oorlogsvoering. Het overgrote deel ervan was geschreven door kapitein Louis de Wohl (Ludwig von Wohl), die de Duitsers op grond van vervalste Centurie-kwatrijnen en verzonnen kwatrijnen voorhield dat de nederlaag van Hitler op handen was. Uit Und dies geheimnisvolle Buch...! hadden De Wohl c.s. onder andere commentaren overgenomen op kwatrijnen die volgens Winkler reeds waren vervuld, zijn naam en de namen van uitgeverij Regulus en drukkerij Hans Kretschmer. De Wohl c.s. hebben geen materiaal overgenomen uit Nostradamus und seine Prophezeiungen für das zwanzigste Jahrhundert of Englands Aufstieg und Niedergang... [2] In 1952 verscheen The stars of war and peace, waarin De Wohl onder andere ter sprake bracht welk werk hij in de Tweede Wereldoorlog zoal verrichtte in het kader van de psychologische oorlogvoering. De pseudo-Winkler brochure kwam hierin niet ter sprake. In 1956 verscheen van dit boek een vertaling in het Nederlands, getiteld Sterren stralen in oorlog en vrede. 

Ellen-Marie Stengel-Peter
Ellen-Marie Stengel-Peter, geboren in Farchant (Garmisch) op 6 oktober 1940, is de enige dochter van dr. Bruno Winkler. Zij is getrouwd en heeft twee dochters. Zij is lerares geweest aan de middelbare school in Bühl, alwaar zij onderricht gaf in Duits, godsdienst, literatuur en tekenen/kunstgeschiedenis. In de zomer van 2005 is zij met pensioen gegaan. 
In 1996 werd in Baden-Baden een roman van Stengel uitgegeven, getiteld Nostradamus. In de inleiding stond dat de schrijfster, "zich baserend op het omvangrijke onderzoeksmateriaal van haar overleden vader, de bekende Nostradamus-onderzoeker dr. Bruno Winkler, het bewogen leven van Nostradamus heeft beschreven tegen de politieke en maatschappelijke achtergrond van Frankrijk in de zestiende eeuw. Zij wilde niet slechts de uiterlijke levensloop van Nostradamus beschrijven, maar ook de persoonlijkheid van deze unieke mens, die bij het aanschouwen van veel van zijn visioenen zielspijnen leed."[3] Stengel, die zich intensief bezighoudt met Nostradamus, is ervan overtuigd dat Nostradamus heeft voorspeld dat zich rond de millenniumwisseling ernstige rampen zouden voltrekken, waarbij zij denkt aan de aardbeving in Iran in het voorjaar van 2004 en de tsunami in Azië, Kerstmis 2004.[4] Zij is ook van mening dat één van de voorspellingen in de Centuriën betrekking kan hebben op de Duitse concentratiekampen. Overigens is zij erg voorzichtig als het gaat om de mogelijke betekenissen van de voorspellingen in de Centuriën.
In 1998 verscheen Franz von Assisi - Nach Studien von dr. Bruno Winkler, waarin Stengel materiaal gebruikte uit Der Stern von Assisi, de roman over Franciscus die haar vader in 1930 had geschreven. Het fascineerde haar hoe een rijke nietsdoener een heilige werd, die zich in zak en as hulde en wiens idee zich wereldwijd heeft verspreid.[5] 
Ellen-Marie Stengel-Peter schrijft ook gedichten en verhalen. In 2004 verscheen in de Frankfurter Bibliothek: Das Zeitgenössische Gedicht het gedicht Mummelsee. In 2005 verscheen hierin het gedicht Abend in Assuan. De anthologie Lyrik und Prose unserer Zeit (S. Fischer Verlag, 2005) bevat een korte vertelling, getiteld Spuren. In 2006 verscheen bij uitgeverij Burg het jeugdboek Der kleine Fisch Pirri, waarin een kleine vis dolle avonturen beleeft en waarin de soms achteloze omgang van de mensen met het milieu aan de orde komt.

De Meern, 1 juli 2006
T.W.M. van Berkel
bijgewerkt op 24 april 2008

Noten

1. Geraadpleegde bronnen: Winkler: Lebenslauf, in: Der Rückgriff unter Gesamntschuldnern (Marburg, 1912); Wer ist wer? 12. Ausgabe von Degeners Wer ist 's?, 1955; Kürschners Deutscher Literaturkalender - Nekrolog 1936-1970, uitgave 1973. Met dank aan de informatiedienst van de afdeling Historische Drucke van de Staatsbibliothek zu Berlin en aan Ellen-Marie Stengel-Peter, die informatie heeft gegeven over haar vader en over zijn en haar oeuvre. [tekst]
2. Howe, p.291-293. [tekst]
3. Stengel-1996, p.7. [tekst]
4. Zie het interview met Ellen-Marie Stengel-Peter door Markus Koch, getiteld Deutsch war immer meins, in: Bühl und Umgebung, 8-9 januari 2005. [tekst]
5. Zie het interview Deutsch war immer meins. [tekst]