Nostradamus, astrologie en de Bijbel: Tweede Wereldoorlog: Joodse boekhandel Arnhem 1942

Boekhandel Hijman & Arends, Arnhem, 2009
Handelsmerk Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV

Naast de ingang aan Grote Oord 15 in Arnhem van boekhandel Hijman & Arends, de oudste zelfstandige boekhandel in Arnhem, herinnert een gedenksteen in een witte nis aan de bewogen geschiedenis van deze boekhandel en de vroegere eigenaren ervan. Op deze gedenksteen staat het door de grafisch kunstenaar Jan van Krimpen in 1920 ontworpen handelsmerk van de toenmalige boekhandel Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV: een menora, de zevenarmige Joodse kandelaar, in een oranje vlak met daaromheen het motto Het Schoone Kennen Veredelt De Ziel. Dit motto was bedacht door de schrijver Jan Greshoff, die er de beginletters van de firmanaam Hijman, Stenfert Kroese & Van Der Zande voor had gebruikt, die Van Krimpen op de armen van de menora had geplaatst.
Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande NV was ontstaan in 1919, toen de Arnhemse boekhandelaar Simon Hijman Jzn. een fusie aanging met boekhandel Stenfert Kroese & Van der Zande. Als uitgever stimuleerde Hijman de eigentijdse literatuur. In 1920 gaf hij het eerste deel uit van de 21-delige serie Palladium, waarin in kleine, prachtig verzorgde oplagen de mooiste teksten werden gepubliceerd van de jonge generatie schrijvers zoals Adriaan Roland Holst en Greshoff. In 1925 gaf hij de Geschiedenis der Nederlandse letterkunde uit, een publicatie die tientallen jaren de toonaangevende Nederlandse literatuurgids was.
Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV, gevestigd in Arnhem aan de Koningstraat 64, werd een “plaats van ontmoetingen” van cultuur, kunst, literatuur en wetenschap. Hijman bezat één van de grootste Nederlandse verzameling van bibliografieën. De collectie van de Arnhemsche Leesbibliotheek die hij had overgenomen, met onder andere de complete werken van Dickens, Goethe en Shakespeare, werd door hem jaar na jaar aangevuld met romans en kinderboeken en omvatte gaandeweg ook het werk van de jongere generatie auteurs.

Op 26 mei 1941 werd Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV door de Duitse bezetter in beslag genomen. De winkel werd een filiaal van de (nationaalsocialistische) Volksche Uitgeverij Westland. Hijman en zijn zoon Rudolf Julius, beiden directeur, werden uit de zaak gezet. Het personeel, dat te horen kreeg dat ontslag nemen als sabotage zou worden aangemerkt en bestraft, verborg Hijmans boekenverzamelingen op de zolders van het pand aan de Koningstraat, evenals boeken die de Duitsers niet welgevallig waren.
In 1941 verscheen onder de vlag van Hijman, Stenfert Kroese en Van de (sic) Zande NV Arnhem een ongedateerde, geïllustreerde brochure van 102 pagina’s, getiteld Voorspellingen die uitgekomen zijn - Michel Nostradamus spreekt in 1558 over het verloop en den uitslag van dezen oorlog. In tegenstelling tot de vooroorlogse boeken, uitgegeven door Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV, ontbrak in Voorspellingen die uitgekomen zijn... het menora-handelsmerk.
Voorspellingen die uitgekomen zijn... stond op naam van A. de Tombre. In werkelijkheid was het een vertaling van een nationaalsocialistische propagandistische tekst, geschreven of voltooid tussen juni en december 1941 door de Duitse filoloog dr. phil. Alexander Max Centgraf, die hiervoor in januari 1945 in zijn hoedanigheid als vrijwilliger bij het Antikomintern werd onderscheiden met het Kruis van Verdienste. Volgens Centgraf, een voormalige dominee die in 1934 in zijn parochiekerk in Schlieben een gebrandschilderd raam had laten plaatsen ter herinnering aan de overwinning in 1933 van de NSDAP, was het woord Hadrie in de voorspellingen van Nostradamus een anagram met daarin de initialen van Hitler (de letters H-A) en een verwijzing naar Duitsland en Italië, de As-mogendheden (de letters A-D-R-I-E = Adriatische Zee). In Voorspellingen die uitgekomen zijn... hield Centgraf zijn lezers voor dat volgens Nostradamus de Joden uit Europa zouden worden verdreven, het communisme in 1944 zou verdwijnen en dat in Europa een nieuwe orde zou ontstaan onder krachtige Duitse leiding, waarin ook voor Nederland een plaats was ingeruimd. In een aantal kranten, waaronder De Gelderlander, werd de nieuwsgierigheid van de abonnees geprikkeld door gefingeerde annonces waarin onder verwijzing naar bevoegde autoriteiten was vermeld dat de uitgave van deze brochure, in tegenstelling tot de geruchten die erover de ronde deden, toegestaan was.
Tegen Hijman en zijn echtgenote, die waren ondergedoken, werd op 17 december 1942 een arrestatiebevel uitgevaardigd. Als gevolg van verraad werden zij op 1 augustus 1944 op hun onderduikadres, een boerderij in Lathum, door de Duitsers gevangen genomen en naar Westerbork overgebracht. Op 3 september 1944 werden zij gedeporteerd naar Auschwitz, waar zij op 6 september 1944 zijn gestorven.

Na de Slag om Arnhem in september 1944 viel de ontruimde binnenstad van Arnhem ten prooi aan plunderingen. Hijmans boekenvoorraad en zijn boekenverzamelingen konden niet naar een veiliger plaats worden overgebracht. Door onbekende oorzaak brandde het pand aan de Koningstraat op 30 april 1945 geheel uit, waarbij de boekenverzamelingen en de bedrijfsinventaris verloren gingen.
Met hulp van de gemeente Arnhem hervatte Rudolf Julius Hijman, die de oorlog had overleefd, op 30 september 1945 de activiteiten van Hijman, Stenfert Kroese & Van der Zande NV aan Grote Oord 15, een vroegere kruidenierszaak. In de loop der jaren werd Grote Oord 15 een ontmoetingsplaats van cultuur en literatuur zoals vroeger het pand aan de Koningstraat. Tot 1970 berustte het eigendom bij Rudolf Julius Hijman; van 1970 tot 1982 bij G.F.P.M. van der Hoeven en van 1982 tot 2006 bij Wim Dorman. In 1974 werden de uitgeversactiviteiten beëindigd. De boekhandel bleef voortbestaan onder de naam Hijman Boeken en werd in april 2006, na overname door Everhard Arends, eigenaar van Arends Boek en Kantoor, voortgezet onder de naam Boekhandel Hijman & Arends. Onder Arends’ leiding vond een verbouwing plaats en kreeg de boekhandel wederom allure. Boven de doorgang naast de informatiebalie/kassa die toegang geeft tot een van de boekenzalen, zijn de woorden plaats van ontmoetingen aangebracht.
Diverse schrijvers zijn kind aan huis bij Hijman & Arends. Geregeld zijn er lezingen en signeersessies.

Centgraf, overleden in 1970, heeft na de oorlog geen afstand genomen van zijn nationaalsocialistische, propagandistische activiteiten. Onder de schuilnaam dr. N. Alexander Centurio bleef hij over Nostradamus publiceren, daarbij soms gebruik makend van zijn ontdekkingen en verklaringen uit de oorlogstijd.