NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
substudie "Tweede wereldoorlog"
Goebbels en Nostradamus - psychologische oorlogvoering; Den Haag, 1940
- T.W.M. van Berkel -

Oorspronkelijk gepubliceerd in: In Europa Atlas, VPRO, Hilversum 

In de late herfst van 1939 werd dr. Paul Joseph Goebbels, minister van Volksvoorlichting en Propaganda in nazi-Duitsland, door onder andere zijn echtgenote attent gemaakt op het in 1922 in Berlijn verschenen boek Mysterien von Sonne und Seele. Hierin had de Duitser Hans-Hermann Kritzinger het commentaar geciteerd dat zijn landgenoot Carl Loog een jaar tevoren had gegeven op een voorspelling van de zestiende-eeuwse Franse arts/astroloog Nostradamus. Volgens Loog had Nostradamus in die voorspelling erop gewezen dat in 1939 crises zouden uitbreken in Engeland en Polen. De Duitse inval in Polen in 1939 en de oorlogsverklaring van Engeland aan Duitsland leken te beantwoorden aan dit plotseling zo spraakmakende commentaar van Loog.
Na een onderhoud met Hitler maakte Goebbels eind november 1939 plannen om met de voorspellingen van Nostradamus de bevolking in de neutrale landen te demoraliseren door in te spelen op hun bijgeloof. Hij gaf Hans-Wolfgang Herwarth von Bittenfeld, een gepensioneerd overste die in de Eerste Wereldoorlog pionierswerkzaamheden op het gebied van Duitse propaganda had verricht en vervuld was van haat tegen Engeland, opdracht een Nostradamusbrochure te schrijven. Deze brochure moest de bevolking in de neutrale landen ervan overtuigen dat de Duitse overwinning en de ondergang van Engeland onvermijdelijk was, voorspeld als dit was door Nostradamus.
Met het laten vervaardigen en verspreiden van deze Nostradamusbrochure ging Goebbels zijn boekje te buiten. Oorlogspropaganda was voorbehouden aan het ministerie van Buitenlandse Zaken, waaraan Goebbels ten tijde van de Duitse inval in Polen veel terrein had moeten prijsgeven. Bovendien was zijn positie erg wankel door één van zijn buitenechtelijke affaires die was uitgegroeid tot een nationaal schandaal. Er was hem veel aan gelegen zich te rehabiliteren en zijn ministerie te versterken. Met tevredenheid constateerde hij in juli 1940 in zijn dagboek dat zijn Nostradamusbrochure alom groot opzien had gebaard en dat niemand wist dat deze brochure afkomstig was uit het Propagandaministerie, ook Buitenlandse Zaken niet.

In april 1940 verschenen twee van in totaal acht vertaalde versies van de brochure die Herwarth von Bittenfeld eind 1939 had geschreven: een Franstalige versie, vervaardigd in en verspreid vanuit Genève, en een Nederlandstalige versie, getiteld Hoe zal deze oorlog eindigen?, een geïllustreerde, fraai uitgevoerde brochure van 45 pagina’s, gedrukt en verspreid door de Vereenigde Grafische Bedrijven in Den Haag van Arie Meijer Schwencke. Op de omslag prijkte de naam van Willem Johan Ort, een Haagse boekhandelaar/uitgever. Ort had in 1936 zijn 25-jarig jubileum als boekverkoper gevierd. In de jaren erna was zijn bedrijf vrijwel stil komen te liggen. Tegen een vergoeding van f 100,- per brochure liet hij zijn naam vermelden op tien, door Meijer Schwencke vervaardigde pro-Duitse propagandabrochures. Hij had een klein, maar actief aandeel in de verspreiding ervan.
De vooroorlogse oplage van Hoe zal deze oorlog eindigen? was 5.000 exemplaren. Na de capitulatie van Nederland werden in opdracht van de afdeling Ausland van Goebbels’ Propagandaministerie nog eens 3.000 exemplaren vervaardigd. De Raad van Voorlichting der Nederlandsche Pers, waarvan Meijer Schwencke waarnemend voorzitter was, riep in juli 1940 tot tweemaal toe de Nederlandse kranten op Hoe zal deze oorlog eindigen? uitvoerig te bespreken. De redacties konden een exemplaar ervan bestellen bij Ort. In onder andere Het Vaderland, het Rotterdamsch Nieuwsblad, de Zierikzeesche Nieuwsbode en de Heldersche Courant werd in juli en augustus 1940 in de vorm van annonces, recensies of gefingeerde ingezonden mededelingen de anti-Engelse boodschap van Hoe zal deze oorlog eindigen? gepubliceerd. De Gelderlander publiceerde in twee delen de volledige tekst van het tweede hoofdstuk, waarin de overwinning van Duitsland op Engeland was aangekondigd.

Door de krantenartikelen, die samenvielen met de aanval van Duitsland op Engeland, werd het bereik van Hoe zal deze oorlog eindigen? sterk vergroot. Of men in Nederland geïntimideerd raakte door deze propaganda, is niet duidelijk. Als tegenwicht verscheen begin 1941 bij uitgeverij Servire in Den Haag, eigendom van de pacifist Carolus Verhulst, de eerste volledige Nederlandse vertaling van de “Profetieën van Nostradamus”, verzorgd door een leraar Frans, mr. dr. Hendrik Houwens Post, die het pseudoniem mr. dr. W.L. Vreede voerde. Zijn boek, als reactie enig in zijn soort, bevatte geen commentaren op de voorspellingen van Nostradamus. Het contrapropagandistisch element school in het inleidend hoofdstuk. Hierin waarschuwde Houwens Post tegen misverstanden waartoe de fotokopie van de editie-Amsterdam-1668 van de Profetieën zou leiden die bij velen in huis was gekomen. Hiermee bedoelde hij Hoe zal deze oorlog eindigen?, waarin teksten stonden, afkomstig uit die fotokopie.
Eind jaren ’70 is de vertaling van Houwens Post in facsimile uitgegeven door de Amsterdamse uitgeverij Schors onder de titel De Profetieën van Nostradamus. In 1998 werd deze vertaling vervangen door een taalkundig gemoderniseerde uitgave, getiteld Nostradamus – De grootste ziener aller tijden. In het hoofdstuk Wonderbaarlijke interpretaties en ‘uitgekomen’ voorspellingen staan een aantal vertalingen van voorspellingen van Nostradamus die verschillen van de taalkundig gemoderniseerde versies elders in het boek. Deze afwijkende vertalingen kunnen worden teruggevonden in Hoe zal deze oorlog eindigen?. Noch Goebbels, noch Herwarth von Bittenfeld zullen ooit hebben gedacht dat delen van de inhoud van hun brochure zestig jaar na dato op uitgerekend die manier nog zouden opduiken in de wereld van het bijgeloof.

De Meern, 18 november 2008
T.W.M. van Berkel