NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
ONDERZOEKSRESULTATEN
De Almanach ende pronosticatie vanden Iare M.D.LXVI
- T.W.M. van Berkel -

English version

De Franse Bibliotheca Astrologica heeft een kopie ter beschikking gesteld van de Almanach pour l'an M.D.LXVI (de 1566-Almanach-F), geschreven door Nostradamus en gepubliceerd in de Cahiers Michel Nostradamus, en een kopie van een boekje, getiteld: Almanach ende Pronosticatie vanden Iare M.D.LXVI (1566-AlmPro-NL), dat ook door Nostradamus zou zijn geschreven. De 1566-AlmPro-NL  wordt bewaard in de bibliotheek van de Vrije Universiteit van Amsterdam, onder catalogusnummer XA 05561.

Transcript van delen van de 1566-AlmPro-NL Het teken * geeft aan dat één of meerdere woorden niet konden worden ontcijferd. Frontispice ALMANACH: Ende Pronosticatie vanden Iare M.D.LXVI. Ghemaect deur . M. Michiel Nostradamus, Docteur Inder Medicine van Salon vâ Craux in Provence, Medicin van de Conincliche Maiesteys, ghediciert aen myn Heeren de Princé, ende Gouverneurs van Vrancrijk. (illustratie) Gedruckt toe Campen, By Berend Petersen, woenêde in Sanct Lucas. 1566-AlmPro-NL, p.23 Brief [p23] De Voorsegginghe oft Pronosticatie vanden Iaere.M.D.LXVI. Gedediciert aen mijn Heren de Princen en Gouverneurs van Vranckrack. Deur M. Michiel Nostradamus / Docteur inder Medicine ende Astrologien / Medicin vanden Coninck. (illustratie) Gedruckt toe Campen, By Berend Petersen, woenêde in Sanct Lucas.   [p24] AEN MYN HEREN DE PRINCEN ende grote Gouverneurs van Vranckrijck, wenscht alle voorspoet ende ghesontheyt Michiel Nostradamus, heurlieder oetmoedich en seer onderdanich Dienaer. Daer is beschreven / dat de Scepper des Hemels ende vander Eerden / heeft alle dinghen ghemaeckt / ende volmaeckt seer goed ende sijnder oneyndelicke goeth3 behagelick. Waerom seyt van Dastronomyn ende mainteneert / dat de Planete Saturne causeert en infleert hier benedé dusent perikelen / duysent verraderien / haet en nijt / valscheden /querelen / ghevanckenzitten ende dusent droefheden? Waeromme brengt de Planete Mars met hem so veel questié / Oorloghen / Brantstichten / Moorden / Rooven ende dusentderande ander miserien ende allenden? Waeromme brenghet de Planete Mercurius voorts so veel toverien / bedroch / dieverien / valscheden / valse listen ende vonden die verboden sijn / Waeromme brengt ende leydet de Sterre ghenaemt het Hooft van Meduse oft van [p25] Gorgon die so quaet is / ghevoecht sijnde met de Planete Mars / Juno inclinat non tamen astringse / die nieu geboren tot een scandelicke / violente ende openbare doot / by aldien dat die lieflicke sterren Jupiter ende Venus daer niet teghen en sijn? Waerom beweecht oock Mars de nieu geboren te moeten lijden eenight groote ende leelke quetsure in het aenschijn / tensi dat hy gelogeert is In suo domicilio Arietis cum Ascendentas. Voor antwoorde ende solucie van alle dese dinghen. Een yeghelick weet wel dat de Eerde voortbrengt voeder en onderhout Cruyden / Vruchten, Wateren ende gedierten / die soo sorghelick ende ghereet sijn om quaet te doene / dat de Gheest dickwil bedwonghen is het Lichaem te verlaten / tensy dat hy dickmael wel op sijn hoede is. Sal men daeromme moeten segghen / dat de groten / iae de alder grootsten Heere die geschapen heeft om te destrueren de edelste ende de Meesstersse van alle de creaturen? Men moet Catholijckelick ghelooven / dat hy de ghemaeckt heeft tot eenich goet eynde / ende dat sy goet ende profitelick sijn voor de goede en voor die gene diese wel gebruycké willé. Ick segge des gelijck dat d Influencien van de hemelsche lichamé goed en quaet sijn  [p26] goed ende lieflick / voor dé ghene de goet sijn ende die deelachtig sijn vande goetheyt / goedertierenheyt ende voorsienicheyt / vande gene die geheel goed / goedertieré en voorsienich is: Mer quaet sijn sy / ende sulce als wy de beschreven hebben / den ghenen die hen stellen ende verbinden in quaet te doene / omdat sy niet willen obedieren de redene / de voorsienicheyt / noch haerlieder goede Gheest / de welcke de mach hebben sulcke influencien ende quade inclinatien te bedwinghen / de Wyn / Twater / Tbier / ende het materiael Broot hinderen des Minschen lichame als men te vele daer afghebruyct: ende het hemels Broot hindert den Gheest / ist dat onwaerdichlick ghenut wordet. Noch segghe ick oock / dat de meeste feninen * ghesont ende goed sijn / als die matelick ende inder noot ghenomen ende ghebruyct worden. Des ghelijk ist ook van de Hemelsche Lichamen: Waeromme had men niet en behoort te witen die Planete Saturne / dexcessive droefheyt / den langen baet, de grote sorchfuldicheyt ende spijt van de Minsche/ noch de dwaze liefdé / Venus / noch de valsche quaeth3 Mercurius / noch de ongebonden vermetelheyt / Mars: Maer  [p27] wel onse complexie / ons voetsel ende de onachtsaemheydt van ons ouders. Salmen tverbranden vande Kercken * witen / de bedervenisse vande Schepé ende destructien dén water / de quetsure den steen / tgevanghen sijn / de banden / ende de criminelle executien vander Justicie den Beul oft den Schoutet? Derghelijcke en moeten oock de quade effecté van de Lichamé die subject zijn de quade dispositie toegheschreven wordé die sterren ende influencien des Hemels / maer eer ons quade condicié / die ghedegenereert sijn duer onse sinnelickheyt: ende ist d3 tquaet ende die persecutien opde wereld comen / tsy int generael of in tparticulier / men sal daerom (als ons Plato leert in sijn Philosophie) niet accuseren de hemelsche nature / maar de minschelickheyt de welke onrechtverdichlick har leven is scickende ende ordinerende. Siet daeromme is dat dopperste Heere ons drieget ‘Int Boeck Deuteronomium int xx. Capittel / dat hy ons geven sal eenen cooperen Hemel ende een eerde van Yzer / segghende aldus: Erunt tibi Coeli suy Caput tuum asrei et te*ua quat sub ce est ferica: ende dat hy ons senden sal teeckenen ende wonderlicke hemelsche teec [p28] ckenen die seer grouwelick sijn / ist dat wij verlaten de duecht / de redene / ende sijn heylighe gheboden / die welcke wij behooren te omgrijpen wt alle ons herte / ende wt alle ons gedachte / ende ontfangé / ende bewaren in de diepte van onser herten / om te vercrijgen met een vast volstandich gelove / de gracie en barmherticheydt van onsen Godt alieyne / door Christum Jesum synen eenigen Soene / onsen Heere / Meester ende Salichmaker. Laet ons dan concluderen dat de Influencie van de Hemelsche Lichamé seer goed ende gonstich is voor de goede en vrienden Gods / ende seer quaet ende wreet voor de quade eú vianden vande goetheyt Gods. Seicher de faim / et peste grande Enfeucite / grand trouble nus Combat cruel / mort prelature Sur trois Cites feront leurs Cris [p29] Die wonderlicke voorsegghinge op de Twaelf Maenden van desen toecomenden Jare Duysent vijfhondert sessentsestich. Ende eerst. Voorsegghinge van Ianuarius. Volle Mane sal wesen den vijfden dach van Januarius te neghen uren/seven minuten naer noene / in teecken Cancer Waterachtig ende vandenature des Waters / t’welcke wel soude moeghen hen keeré tot groote vochtigeyt én coude / ende winden / causerende groote stormen op Zee / met Sneeu / Ys / ende grote nevel / dewelcke een oorsaeck sijn sullen / van te genereren / vele ende diversche siecten / van de welkcke de goedertieren Godt ons wil bewaren ende beschermen. Tlaetste quartier sal wesen den derthiésten dach van der selver Maent te seven uren xx.minujten voor de noene / in teecken Scorpio / Waterachtich / coudt ende vocht van natuere / t’welcke causeren sal quaet weder / als reghen / groote winden / overvloey-  [p30] en van Wateren / Sneeu ende * /ende ander nat weder / causerende groot verlies. Nieu mane salsijn dén eenentwintichsté dach van de selve maent te thica uren / acht minuten voor noene / in teecken Aquarius warm ende vocht van nature. Tweder sal hem meugen bliuen wat schoon ende ghetempert houden / nochtans salt op veel plaetsen Reghenen ende sterck vrijsen / door de vochticheyt van de Teeckens. Deerste quartier sal wesen den achtentwintichsten dach van de voorseyde maent / te vier uré xx.minuten naer noene / In teecken Taurus coudt ende drooge van nature / in twelcke d3 secre zal beginné te wayé / te vrijsen / sneeuwen / groote hagelstorm en hagel / ende te nevelen ‘groote schade doende veel lants ende Huysen / die in grooter miserien sijn sullen. Laet ons Godt bidden dat hy ons wil bewaren voor tgheen dat de Sterren bewylen. Voorsegginge van Februarius De volle Mane sal wesen den vierdé dach

Het transcript in modern Nederlands

Frontispiece
ALMANACH: en Pronosticatie van het jaar 1566, gemaakt door m. Michiel Nostradamus, doctor in de Medicijnen in Salon de Craux in Provence, arts van de koninklijke majesteit, opgedragen aan mijn Heren de Prinsen en Gouverneurs van Frankrijk.

Gedrukt in Kampen door Berend Petersen, gevestigd in Sanct Lucas.

Brief
[p23] De Voorspelling of Pronosticatie van het jaar 1566. Opgedragen aan mijn Heren de Prinsen en Gouverneurs van Frankrijk. Door m. Michiel Nostradamus, doctor in de Medicijnen en Astroloog / Arts van de Koning.

Gedrukt in Kampen door Berend Petersen, gevestigd in Sanct Lucas.

[p24] AAN MIJN HEREN DE PRINSEN en de grote Gouverneurs van Frankrijk wenst Michiel Nostradamus, hun ootmoedige en zeer onderdanige Dienaar, alle voorspoed en gezondheid.

Er staat geschreven dat de Schepper van hemel en aarde alle dingen heeft gemaakt, volmaakt, zeer goed en tot zijn oneindige welbehagen. Waarom stelt de astrologie dat de planeet Saturnus hier beneden duizend perikelen veroorzaakt en beïnvloedt en duizend verraadplegingen, haat en nijd, valsheden, ruzies, gevangenschap en duizend droefheden? Waarom brengt de planeet Mars zoveel problemen met zich mee: oorlogen, brandstichtingen, moorden, berovingen en duizend andere ongelukken en ellende? Waarom brengt de planeet Mercurius zoveel toverijen voort, bedrog, diefstal, valsheid, valse listen en zaken die verboden zijn? Waarom brengt en leidt de Ster genaamd het Hoofd van Medusa of van 
[p25] Gorgo die zo kwaad is, samengevoegd zijnde met de planeet Mars / Juno inclinat non tamen astringse / de nieuw geborene tot een schandelijke, gewelddadige en openbare dood, terwijl de lieflijke sterren Jupiter en Venus daar niet tegen zijn? Waarom ook bewerkstelligt Mars dat de nieuw geborene moet lijden aan een grote, lelijke aangezichtsverwonding, behalve wanneer hij staat In suo domicilio Arietis cum Ascendentas. Voor antwoord en oplossing van al deze dingen. Iedereen weet goed dat de aarde kruiden, vruchten, wateren en gedierten voortbrengt, voedt en onderhoudt,  die zo zorgwekkend zijn en gereed zijn kwaad te doen, dat de geest dikwijls is gedwongen het lichaam te verlaten tenzij wanneer hij vaak wél op zijn hoede is. Moet men daarom zeggen dat de grote, ja de allergrootste Heer hen heeft geschapen om zijn edelste schepsel, de meester van alle schepselen, te vernietigen? Men moet op katholieke wijze geloven dat Hij ze voor een goed doel heeft gemaakt en dat zij goed en nuttig zijn voor de goeden en degenen die er goed gebruik van willen maken. Zo zeg ik dat de invloeden van de hemellichamen goed en kwaad zijn, 
[p26] goed en lieflijk voor degenen die goed zijn en deelachtig aan de goedheid, goedertierenheid en voorzienigheid van Hem die geheel goed is, goedertieren en voorzienig. Maar kwaad zijn zij - en wel zodanig als wij hebben beschreven - voor degenen die zich onder het kwaad stellen en kwaad willen doen, omdat zij niet willen gehoorzamen aan de rede, de voorzienigheid of hun goede Geest, die de macht heeft dergelijke invloeden en kwade neigingen te bedwingen: de wijn, het water, het bier en het stoffelijk brood dat de mensen hindert als men er teveel van gebruikt. Het Hemels Brood hindert de Geest als het onwaardig wordt genuttigd. Maar ik zeg ook dat de meeste dingen gezond zijn en goed als ze met mate en in nood genuttigd en gebruikt worden. Zo is het ook met de hemellichamen: waarom had men niet en behoort men te weten over de planeet Saturnus de excessieve droefheid, de lange winst, de grote zorgvuldigheid en de spijt van de mensen, noch de dwaze liefden (Venus) noch de valse kwaadheden (Mercurius), noch de ongebonden vermetelheid (Mars). Maar 
[p27] wel onze gecompliceerdheid, ons voedsel en de onachtzaamheid van onze ouders. Zal men het verbranden van de Kerken * weten, de bederfenis van de Schepen en het aantasten van het water, de kwetsuren van de steen, het gevangen zijn, de boeien en de criminele executies door de Justitie, de Beul of de Schout? Zo moeten ook de kwade effecten van de lichamen zijn die onderworpen zijn de kwade dispositie toegeschreven worden die sterren en invloeden des Hemels, maar eerder onze kwade gesteldheden, die gedegenereerd zijn door onze zinnelijkheid: en is * het kwaad en de vervolgingen op de wereld komen, hetzij in het algemeen, hetzij in het bijzonder. Men zal daarom (zoals ons Plato leert in zijn Philosophie) niet de hemelse natuur beschuldigen maar de mensheid die op onrechtvaardige manier haar leven schikt en ordent. Zie, daarom is het dat de opperste Heer ons dreigt in het boek Deuteronomium in het 20e hoofdstuk dat Hij ons een koperen hemel zal geven en een aarde van ijzer, zeggende aldus: Erunt tibi Coeli suy Caput tuum asrei et te..ua quat sub ce est ferica: en dat hij ons tekenen en wonderlijke hemelse tekenen 
[p28] zal zenden die zeer gruwelijk zijn omdat wij de deugd verlaten, de reden en zijn heilige geboden, welke wij behoren te omvatten met al ons hart en met al onze gedachten en ontvangen en bewaren in de diepte van onze harten, om met een vast, volstandig geloof de gratie en barmhartigheid te verkrijgen van onze enige God, door Christus Jezus zijn enige Zoon, onze Heer, Meester en Zaligmaker. Laat ons dan concluderen dat de Invloeden van de hemellichamen zeer goed en gunstig is voor de goeden en de vrienden van God, en zeer kwaad en wreed voor de kwaden en vijanden van de goedheid van God.

Seicher de faim et peste grande
Enfeucite grand trouble nus
Combat cruel mort prelature
Sur trois Cites feront leurs Cris

[p29] De wonderlijke voorspelling voor de twaalf maanden van dit toekomstig jaar duizend vijfhonderd zes en zestig. En eerst:

Voorspelling voor januari.
De Volle Maan zal plaatsvinden op de vijfde dag van januari om 9 uur 7 minuten na noen, in het teken Kreeft, waterachtig en van nature tot water horend, wat zou kunnen uitdraaien op grote vochtigheid, koude en winden, op zee zware stormen veroorzakend met sneeuw, ijs en dichte mist, wat de oorzaak zal zijn van het uitbreken van vele uiteenlopende ziekten waarvoor de barmhartige God ons wil bewaren en beschermen.

Het Laatste Kwartier zal plaatsvinden op de dertiende dag van dezelfde maand, om zeven uur en 20 minuten voor noen, in het teken Schorpioen, waterachtig, koud en vochtig van aard, wat slecht weer zal veroorzaken zoals regen, harde wind, overstromingen, 
[p30] Sneeuw en * en ander nat weer, wat groot verlies teweegbrengt.

De Nieuwe Maan zal plaatsvinden op de eenentwintigste dag van dezelfde maand om tien uur en acht minuten voor noen, in het teken Waterman, warm en vochtig van aard. Het weer zal enigszins mooi en getemperd zijn, nochtans zal het op veel plaatsen regenen en hard vriezen, door de vochtigheid van de tekens.

Het Eerste Kwartier zal plaatsvinden op de achtentwintigste dag van de voorzegde maand om vier uur twintig minuten na noen, in het teken Stier, koud en droog van aard, waarin het zeker zal beginnen te waaien, te vriezen, sneeuwen, grote hagelstorm en hagel, en te misten, grote schade berokkenend aan veel land en huizen, die in grote ellende zullen zijn. Laat ons God bidden dat Hij ons wil bewaren voor hetgeen de Sterren beramen.

Voorspelling voor februari.
De Volle Maan zal plaatsvinden op de vierde dag

De authenticiteit van de 1566-AlmPro-NL
De tekst van de 1566-Almanach-F eindigt met de waarschuwing dat ieder exemplaar van een Almanach voor 1566, waarin geen in handschrift afgedrukte begeleidende brief staat, opgedragen aan Honorat de Savoye, een vals of vervalst exemplaar is. In dit verband wordt verwezen naar valse en vervalste exemplaren die zijn gedrukt in onder meer Avignon, Parijs, Troyes en Toulouse.
De begeleidende brief in de 1566-AlmPro-NL is niet opgedragen aan Honorat de Savoye, maar aan de prinsen en gouverneurs van Frankrijk. Volgens de waarschuwing in de 1566-Almanach-F betekent dit dat de 1566-AlmPro-NL niet door Nostradamus is geschreven.

In onderstaande tabel staat een inhoudsopgave van de 1566-AlmPro-NL en de 1566-Almanach-F.

De titel
De volledige titel van de 1566-Almanach-F luidt:

De Nederlandse vertaling van deze titel luidt als volgt:

De volledige titel van de 1566-AlmPro-NL luidt:

In de titel van de 1566-AlmPro-NL staat het woord Pronosticatie (Frans: pronostication). Dit woord staat niet in de titel van de 1566-Almanach-F. Voor de jaren 1555, 1557, 1558, 1559, 1560, 1562 en 1564 schreef Nostradamus zowel een Almanach als een Pronostication. Vergeleken met de Pronostications hadden de Almanachs een minder uitgesproken astrologisch karakter. In tegenstelling tot de Almanachs staan in de Pronostications geen kwatrijnen. Vanaf 1565 schreef Nostradamus alleen Almanachs, waarin ook de voorspellingen stonden die anders in Pronostications zouden hebben gestaan. Deze voorspellingen hadden als titel Almanach; het woord Pronostication kwam in de titel niet meer voor.

In de titel van de 1566-AlmPro-NL komt het begrip "adviseur" niet voor. Wel staat op p.23 het begrip "astroloog", maar dit begrip staat niet in de titel van de 1566-Almanach-F.

De titel van de 1566-AlmPro-NL verwijst naar prinsen en gouverneurs van Frankrijk. Aan hen is de begeleidende brief opgedragen, die is afgedrukt op p.23-28. Verwijzingen naar de opdracht van de begeleidende brieven komen niet voor in de titels van Almanachs en Pronostications die Nostradamus heeft geschreven. In de titels van twee boeken die aan hem werden toegeschreven, maar die door anderen zijn geschreven, staan dit soort verwijzingen wél: de Pronostication 1567, opgedragen aan mgr. François Hertog van Alençon, geschreven door Mi. de Nostradamus, en de Almanach pour 1570, opgedragen aan de Hertog van Anjou, zoon van de Koning en broer van koning Charles IX, geschreven door Florent de Crox.[1]

De afbeelding op het frontispice
De afbeelding op het frontispice van de 1566-AlmPro-NL bevat dezelfde elementen als die op het frontispice van de 1566-Almanach-F, te weten: de Zon, de Maan, een aantal sterren, een hand aan de linkerrand welke een meetkundig instrument vasthoudt en een hand aan de rechterrand welke een globe vasthoudt, waarop de Dierenriem is afgebeeld. 
De illustratie op het frontispice van de 1566-AlmPro-NL is geen kopie van die van de 1566-Almanach-F.

De drukker/uitgever Berend Petersen
Berend Petersen, volgens bibliografische gegevens de drukker/uitgever van de 1566-AlmPro-NL, was de zoon van Peter Warnersz, eigenaar van drukkerij/uitgeverij "Inden Witten Valck", gelegen vlakbij het raadhuis in Kampen. In 1553 kocht Warnersz het pand "In den S. Lucas", gelegen aan de noordzijde van de "Witten Valck" . Nog vóór 1566 vestigde Petersen zich in dit pand. 
Petersen werkte niet alleen in Kampen, maar ook in Emmerich en Bremen. Tegen het eind van de 16e eeuw werd hij opgevolgd door zijn zoon Willem Berentsz.[2]
In de registers van de bibliotheek van de Vrije Universiteit van Amsterdam is vermeld dat de 1566-AlmPro-NL is gedrukt in 1565. Dit zou in het begin van Petersens bedrijfsvoering zijn geweest. Het jaar van drukken staat niet op het frontispice en ook niet aan het begin van de brief op p.23.

De maandkalenders
In de 1566-Almanach-F staan twee sets maandkalenders. In de eerste set staan de dagen van de week, de heiligendagen, de positie van de Maan in teken op het middaguur, beknopte voorspellingen en maanfasegegevens. Iedere maandkalender begint met het kwatrijn voor die maand. De tweede set verschilt van de eerste vanwege de andere voorspellingen die erin staan en het ontbreken van de heiligendagen.
In de 1566-AlmPro-NL staat één set maandkalenders. In de kopregel van iedere maandkalender staan de Latijnse en de Nederlandse naam van de maand. Daarna volgt een Franstalig kwatrijn, geschreven voor de maand in kwestie. Deze kwatrijnen zijn niet overgenomen uit de 1566-Almanach-F. In ieder kwatrijn in de 1566-AlmPro-NL staat de naam van de maand, iets dat niet het geval is in de kwatrijnen die Nostradamus voor de Almanachs heeft geschreven.
In de maandkalenders in de 1566-AlmPro-NL staan een aantal heiligendagen. Er is ook een Evangeliarium in verwerkt. Voor iedere zondag zijn de verzen vermeld van de Epistel- en de Evangelielezing in de Heilige Mis.
Voor iedere dag zijn de middagposities vermeld van de Maan, in teken en in graad. Verder is het tijdstip van de maanfasen vermeld, waarbij is gerekend vanaf het middaguur. Ook is de dag waarop de Zon van het ene Dierenriemteken overgaat in het andere (zonder vermelding van tijdstip).
De maandkalenders in de 1566-AlmPro-NL zijn niet overgenomen uit de 1566-Almanach-F. De maandkwatrijnen zijn evenmin overgenomen uit de 1566-Almanach-F.
Het is niet duidelijk waarom de kwatrijnen in de 1566-AlmPro-NL niet zijn vertaald in het Nederlands.

Het ontstaan van de wereld
In de Declaratie van de Dagen, ende veranderende Heylich daghen in de 1566-AlmPro-NL staat het jaar 6765 als zijnde het jaar volgens de telling vanaf de schepping van de wereld. Volgens de telling vanaf de geboorte van Jezus gaat het om het jaar 1566. Het in mindering brengen van 1566 op 6765 resulteert in het jaar 5199, of tewel het jaar 5200 vChr. In dit jaar zou de wereld zijn geschapen. Dit komt overeen met de berekening van Richard Roussat in Livre de l'estat... [3]  
In de 1566-Almanach-F staat een chronologie van gebeurtenissen in het Oude Testament, vanaf de schepping van de wereld tot de geboorte van Jezus. Het totaal van deze chronologie is 4056 jaar. Volgens deze telling zou het jaar 1566 AD het 5622e jaar van het bestaan van de wereld zijn. In de 1566-Almanach-F staat echter het jaartal 5533. De achtergrond van de bijbelse chronologie in de 1566-Almanach-F valt buiten het bestek van dit artikel.   

De brief aan de prinsen en gouverneurs van Frankrijk
De begeleidende brief in de 1566-AlmPro-NL is opgedragen aan de prinsen en gouverneurs van Frankrijk. Het is niet duidelijk wie dit zijn. In 1565-1566 was Charles IX koning van Frankrijk. Zijn huwelijk was kinderloos. Hij had een buitenechtelijk kind, Charles d'Angoulême. Henri III, de broer van Charles IX, was hertog van Anjou. Het Franse leger stond in die tijd onder bevel van de Connétable Anne de Montmorency. Mogelijk is de begeleidende brief in de 1566-AlmPro-NL aan enkelen van hen opgedragen.

Sommige elementen in de begeleidende brief elementen wijzen erop dat de schrijver een katholiek is. Op p.25 staat een katholieke vermaning: God heeft alles gemaakt voor een goed doel en wie het goed gebruikt, heeft er baat bij. Op p.26 komt het Hemels Brood ter sprake, een verwijzing naar de Heilige Communie, de katholieke viering van het Heilig Avondmaal. Op p.27 komen geloofsvervolgingen ter sprake. Uit de context blijkt dat het gaat om vervolgingen van katholieken door protestanten. In de jaren 1565-1566 woedden er in Frankrijk godsdienstoorlogen, waarbij protestanten kerken verbrandden en katholieken vervolgden. In de Nederlanden was er van een dergelijke vervolging in die tijd geen sprake. Het betekent dat de 1566-AlmPro-NL vertaald is uit het Frans.

De tekst op p.27 loopt niet. Dit is te wijten aan de oud-Nederlandse tekst. Er kan uit worden opgemaakt dat de schrijver de geloofsvervolging niet wijt aan de sterren of de plaatselijke autoriteiten, maar aan de menselijke natuur in zijn algemeenheid.
Op p.27 staat een verwijzing naar Deuteronomium 20. Deze verwijzing is niet juist. Het dreigement dat God een koperen hemel zal geven en een aarde van ijzer, staat in Deuteronomium 28,23.[4] Het is niet duidelijk uit welke Bijbeluitgave de Latijnse tekst op p.27 (Erunt tibi...) afkomstig is. De Latijnse tekst op p.27 staat niet in de Vulgata, een Latijnstalige Bijbel die in de zestiende eeuw gangbaar was. Ook is het niet duidelijk geworden welk Bijbelvers ten grondslag ligt aan de vermelding "wonderlijke, gruwelijke hemeltekenen".
De brief aan de prinsen en gouverneurs is afgesloten met een Franstalig kwatrijn. Dit kwatrijn is niet overgenomen uit de 1566-Almanach-F. Het is niet duidelijk waarom dit kwatrijn niet is vertaald in het Nederlands.

De maandvoorspellingen
De maandvoorspellingen in de 1566-Almanach-F zijn gebaseerd op de astrologische aspecten van de planeten zoals die zich in 1566 voordoen, de maanfasen in 1566 en de kwartaalhoroscopen (de horoscopen, berekend voor het moment waarop de Zon de tekens Ram, Kreeft, Weegschaal en Steenbok betreedt). De voorspellingen hebben betrekking op politieke en economische omstandigheden, weersomstandigheden en het klimaat.
De maandvoorspellingen in de 1566-AlmPro-NL zijn geen vertaling van de voorspellingen in de 1566-Almanach-F. Het zijn totaal andere voorspellingen, die alleen op de maanfasen zijn gebaseerd en betrekking hebben op weersomstandigheden. 
In onderstaande tabel zijn de maanfasegegevens in de 1566-AlmPro-NL vergeleken met softwaregegevens, berekend voor Ware Plaatselijke Tijd in Parijs, aangenomen dat in de 1566-AlmPro-NL is gewerkt met efemeriden die zijn berekend voor de meridiaan van Parijs. De dagen en de posities van de Maan tijdens de Maanfasen stemmen overeen met de softwaregegevens. De tijdstippen van de maanfasen in de kalender en de pronosticatie wijken af van de softwaregegevens. Desondanks kan worden gesteld dat er met gedegen astrologisch materiaal is gewerkt.

Conclusies
De 1566-AlmPro-NL is geen vertaling van de 1566-Almanach-F. Het is een boekje, dat niet is geschreven door Nostradamus. Wel is duidelijk dat het een vertaling is uit het Frans en dat de oorspronkelijke schrijver een katholiek was.
Een aantal onderdelen van de 1566-AlmPro-NL komen als zodanig voor in de 1566-Almanach-F: de illustratie op het frontispice, maandkalenders met kwatrijnen, een begeleidende brief en maandvoorspellingen. Vergelijking met de inhoud van de 1566-Almanach-F wijst echter uit dat er een totaal andere tekst in het geding is en dat de astrologische gegevens niet uit de 1566-Almanach-F zijn overgenomen.
Over de astrologische gegevens in de 1566-AlmPro-NL kan worden gezegd dat het gedegen gegevens zijn, die voorzover valt na te gaan op de juiste manier zijn toegepast. Opmerkelijk is de juiste omnummering van het jaar 1566 AD in het jaar 6765, gerekend vanaf de schepping van de wereld. De omnummering van het jaar 1566 AD in de 1566-Almanach-F roept daarentegen vragen op.
De verwijzing in de 1566-AlmPro-NL naar Deuteronomium 20 is niet juist. Het geciteerde bijbelvers staat in Deuteronomium 28. De Latijnse tekst van dit vers in de 1566-AlmPro-NL staat niet in de Vulgata. Van andere bijbelteksten is het onderliggende vers niet duidelijk geworden.

De astrologische kwaliteit van de 1566-AlmPro-NL valt in het niet bij die van de 1566-Almanach-F. De voorspellingen in de 1566-AlmPro-NL zijn uiterst summier en behandelen alléén weersomstandigheden.

De 1566-AlmPro-NL is geen vertaling van een Almanach van Nostradamus. Het is een vertaling van een Frans boek, dat is geschreven onder de naam van Nostradamus. De schrijver heeft zich bediend van onderdelen van het concept van Nostradamus. Het is in dit geval niet moeilijk het echte van het valse te onderscheiden.

Andere Nederlandstalige pseudo-Nostradamus almanakken
De Franse Bibliotheca Astrologica beschikt ook over andere almanakken en pronosticaties, die de schrijversnaam Nostradamus dragen, maar die in werkelijkheid geschreven zijn door anderen. Het gaat hierbij om: 

• Prognosticatie en voorsegginghe vanden zeer wonderlijcken Scrickel Jare ons Heeren, 1588. Ghecomposeert ende ghecalculeert op den Meridiaen van Brabant / Vlaenderen / met hare omligghende Landen. 
  Door Michiel de Nostredamus / Doctoor inder Medecijnen / ende Excellent Mathematicus. 
  Gheprint Tantwerpen op de Lombaerde Veste by de Weduwe van Guilliaem van Parijs / inden gulden Pellicaen.

• ALMANACH Ende Prognosticatie vande wonderlijcken Schrickel-jare ons Heeren 1592. Ghemaect ende ghecalculeert op den Meridiaen van onse xvii Neerlanden, met sommighe nabueren. 
  Door Michiel Nostradamus van Querci / Doctoor inder Medicijnen / ende Mathematicus.
  T'ANTWERPEN By de Weduwe van Guilliaem van Parijs/op de Lombaerde veste/ indé guldé Pellicaen.

• Prognosticatie en voorsegginge vandé Jare ons Heeren Jesu Christi 1594. Ghemaeckt ende ghecalculeert op den Meridiaen vande.xvii. Neerlanden. 
  Door M. de Nostrodamus, Doctoor inder Medecijnen ende Mathematicus. 
  Thantwerpen op de Lombaerde Veste inden Gulden Pellicaen.

• ALMANACH oft Journael / voort Jaer ons Heeren M.CCCCC.XCV. Ghecalculeert op tlandt van Vrancrijc / Vlaenderen / Italien / Spaingien / Engelandt ende Duytslant. 
  Door M. Michiel Nostredamus / Doctoor van Cathors in Quercy. 
  T'HANTWERPEN, Gedruckt by Geleyn Janssens.

• PROGNOSTI=catie voor t Jaer van gratien M.CCCCC.XCV Gecalculeert op t land van Vranckrijck / Vlaenderen Italien / Spaengnien / Engelant ende Duytslant 
  door Meester Michiel Nostredamus Doctoor van Cahors in Quercy.
  T'HANTWERPEN. Gedruct by Gheleyn Janssens, 1595.

Bij de Weduwe van Guilliaem van Parijs in Antwerpen verscheen eveneens de Prognosticatie ende generale voorsegginghe vanden wonderlijcken Iare ons Heeren, 1592. Gheviactiseert door M. Valentijn van Godale Medicijn Chirurgijn ende Mathematicus.

Met dank aan:

• dr. J. Halbronn (Bibliotheca Astrologica, Parijs), voor het beschikbaar stellen van kopieën van de 1566-AlmPro-NL en de 1566-Almanach-F.

• R. Hoekstra (Gemeentearchief Kampen), voor het toezenden van informatie over de drukker van de 1566-AlmPro-NL.

De Meern, 28 december 2003
T.W.M. van Berkel

Noten

1. Benazra, p.78 en 91.[tekst]

2. Krans, p.183-184. [tekst]

3. Roussat, p.68. [tekst]

4. De begrippen koper en ijzer komen ook voor in Deuteronomium 8,9. In dit vers belooft God dat het land rijk zal zijn aan ijzer en de bergen rijk aan koper. [tekst]