NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
ONDERZOEKSRESULTATEN
Quadrains de Nostradamus, Imprimez à Aix en Provence, 1525 
 Eenige Prophetien van Michiel Nostradamus Van 't jaer 1525, tot Ake in Proventie gedruckt - dewelcke nu in dese tijdt worden vervuldt
- T.W.M. van Berkel -

English version

In het artikel De Almanach ende pronosticatie vanden Iare M.D.LXVI dat op deze website is gepubliceerd, is een Nederlandstalige almanak besproken die als auteursnaam de naam van Nostradamus draagt, maar in werkelijkheid niet door Nostradamus is geschreven.
In het artikel dat u zojuist hebt geopend, wordt een andere publicatie besproken die als auteursnaam de naam van Nostradamus draagt, maar niet door hem is geschreven. Het is een ongedateerd pamflet met vier Franstalige kwatrijnen en de bijbehorende Nederlandse vertaling. Volgens de Franstalige en Nederlandstalige titel zouden deze kwatrijnen zijn geschreven door Nostradamus en gedrukt in 1525 in Aix-en-Provence. Volgens de Nederlandse vertaling zouden deze kwatrijnen in dese tijdt worden vervuldt, zonder dat dit nader is gespecificeerd. Onderaan het pamflet is in het Nederlands vermeld dat het is verschenen in 's Gravenhage bij I. Veli, boekverkoopster in de Poote.
Een origineel van dit pamflet bevindt zich in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. 

Over pamfletten
Het woord pamflet is naar alle waarschijnlijkheid ontleend aan een anoniem liefdesgedicht, getiteld Pamphilus de amore, geschreven in de twaalfde eeuw.
Een pamflet is een geschrift, al of niet voorzien van een illustratie, met een actuele inhoud of strekking. Er kunnen bijvoorbeeld gebeurtenissen in zijn beschreven op kerkelijk of politiek gebied. In sommige pamfletten staan bekendmakingen van de overheid, op het gebied van bijvoorbeeld  infrastructuur of rechtspraak (vonnissen). Pamfletten kunnen ook berichten bevatten over maatschappelijke gebeurtenissen. Er zijn pamfletten waarin astrologische voorspellingen staan of wonderverhalen. Een pamflet kan ook polemisch zijn van aard of scheldschriften bevatten, al of niet in dichtvorm. 
Pamfletten zijn uiteenlopend in omvang, variërend van één vel papier tot een brochure of zelfs een boekwerkje. Tot aan de achttiende eeuw voorzagen pamfletten voor een deel in de behoefte aan voorlichting en meningsvorming in zaken van politiek belang. In de achttiende eeuw werd hun rol overgenomen door de kranten. 
In Nederland werd in de zeventiende eeuw een enorm groot aantal pamfletten verspreid, wat onder andere werd veroorzaakt door de oorlog met Frankrijk, Engeland, Keulen en Münster in 1672, welk jaar in de Nederlandse geschiedschrijving het rampjaar wordt genoemd, en de gebeurtenissen in de periode 1689-1702, toen stadhouder Willem III de Engelse troon besteeg en zodoende koning-stadhouder was tot aan zijn overlijden in 1702.

Datering van Quadrains de Nostradamus...
Op Quadrains de Nostradamus... staat geen jaartal van uitgifte vermeld. In de Franstalige en Nederlandstalige titel wordt verwezen naar 1525, het jaar waarin deze teksten zouden zijn gedrukt in Aix-en-Provence. Nostradamus leefde van 1503 tot 1566. Uit 1525 of daarvoor zijn geen publicaties van hem bekend. 
In de Nederlandstalige titel staat dat ze "in deze tijd" worden vervuld, wat kan worden opgevat als een verwijzing naar het jaar van uitgifte en gebeurtenissen die zich in en rond dat jaar hebben voorgedaan.
P.A. Tiele (1834-1889), een toonaangevende Nederlandse bibliograaf en bibliothecaris, heeft in deel III van Bibliotheek van Nederlandsche Pamfletten de titel, het formaat en de uitgever van dit pamflet vermeld in hoofdstuk VIII (1689-1702), getiteld Van het vertrek van Willem III naar Engeland, tot zijn dood. De gegevens van het pamflet zijn vermeld in het eerste gedeelte van dit hoofdstuk, waarin de periode januari - mei 1689 is behandeld. 
Tiele heeft niet beargumenteerd waarom hij dit pamflet heeft gekoppeld aan de periode januari - mei 1689. In de studie die aan dit artikel ten grondslag ligt, is nagegaan aan welke periode de gebeurtenissen kunnen worden gekoppeld, die zijn beschreven in Quadrains de Nostradamus... Hiervoor werden de Encarta^® Encyclopedie basiseditie Winkler Prins 2002 en de Catholic Encyclopedia geraadpleegd. De kwatrijnen in Quadrains de Nostradamus... blijken een groot aantal elementen te bevatten die betrekking hebben op gebeurtenissen rond de kroning van Willem III tot koning van Engeland in Londen in februari 1689. 

Het eerste kwatrijn
In het eerste kwatrijn is de troonsafstand in 1688 van de Engelse koning James II beschreven, diens vlucht naar Frankrijk en de troonsbestijging van Mary II Stuart.
De aanduiding de Troné in de eerste regel heeft betrekking op de troonsafstand van James II als gevolg van de invasie in Engeland in november 1688 door Willem III, een machtsomwenteling die bekend is geworden onder de naam Glorious Revolution. De aanduiding St. Germain in deze regel heeft betrekking op de vlucht van James II in december 1688 naar Frankrijk, waar Louis XIV hem als rechtmatig koning van Engeland ontving.
De aanduiding Prestre & Collogne in de tweede regel kan worden gekoppeld aan paus Innocentius XI (Prestre) en het bisdom Keulen (Collogne). In juli 1688 hadden Innocentius XI en Louis XIV een conflict over wie in het bisdom Keulen het bisschopsambt zou gaan vervullen: Wilhelm Fürstenburg, bisschop van Straatsburg en marionet van Louis XIV, of Joseph Clement, wiens kandidatuur werd gesteund door alle Europese leiders, met uitzondering van James II en Louis XIV. Toen Innocentius XI bij het staken van de stemmen zijn keuze liet vallen op Clement, bezette Louix XIV de pauselijke domeinen in Avignon, arresteerde hij de pauselijke nuntius en wilde hij aansturen op een schisma. Als in de tweede regel inderdaad op deze kwestie is gezinspeeld, is de Nederlandse vertaling van deze regel, volgens welke een Priester oorlog voert tegen Keulen, niet juist.
De derde regel (Une grand Dame Londres couronnera) kan worden gekoppeld aan de opvolging van James II door Mary II Stuart en/of de kroning van Mary II Stuart tot koningin van Engeland op 13 februari 1689, samen met Willem III.

Het tweede kwatrijn
In het tweede kwatrijn is gezinspeeld op de kroning van Willem III in Londen op 13 februari 1689 en op politieke gevolgen hiervan.
De aanduiding Fleur d'Orange in de eerste regel heeft betrekking op stadhouder Willem III, die behoorde tot het huis Oranje. De eerste regel kan een zinspeling zijn op het koningschap dat voor hem in het verschiet lag sinds Mary II Stuart, zijn echtgenote, James II was opgevolgd.

Het derde kwatrijn
In het derde kwatrijn is gezinspeeld op de conflicten tussen Louis XIV en Innocentius XI en tussen Louis XIV en Willem III.
De aanduiding Le Fils aine de Mere St. Eglise in de eerste regel kan worden gekoppeld aan Louis XIV. In zijn tijd was de katholieke kerk in Frankrijk in hoge mate onafhankelijk van het centrale kerkelijke gezag in Rome; Louis XIV benoemde de bisschoppen.
In de tweede regel is gezinspeeld op conflicten tussen Louis XIV en Innocentius XI. Hiermee kan onder andere de "regaliënstrijd" zijn bedoeld, een meningsverschil tussen Louis XIV en Innocentius XI over aan wie de inkomsten van een bisdom en het benoemingsrecht voor bepaalde kerkelijke ambten toevielen in de periode dat een bisschopszetel vacant was. Misschien is de tweede regel ook een zinspeling op het conflict tussen Louis XIV en Innocentius XI,waarop is gezinspeeld in het eerste kwatrijn, over wie er bisschop moest worden van het bisdom Keulen.
De aanduiding Lyon in de derde regel heeft waarschijnlijk betrekking op Willem III, die in de Negenjarige oorlog (1688-1697) één van zijn tegenstanders was en die reeds in 1685 met hem in conflict verkeerde vanwege de herbezetting van het prinsdom Orange.

Het vierde kwatrijn
In het vierde kwatrijn is gezinspeeld op de bezetting door Louis XIV in 1685 van het prinsdom Orange en is het ten einde komen van deze bezetting, hetzij goedschiks, hetzij kwaadschiks, in het vooruitzicht gesteld.
De aanduiding La Principaute in de eerste regel heeft betrekking op het prinsdom Orange. De eerste regel in zijn geheel heeft betrekking op de inname hiervan door Louis XIV in 1685. In 1689 ontruimde hij het Prinsdom, maar pas in 1697 gaf hij het Prinsdom terug aan Willem III. In het kwatrijn wordt Louis XIV gedreigd dat hij er beter aan doet vrede te sluiten, anders komt het hem duur te staan (de aanduiding Suc d'Orange in de vierde regel).

De uitgever
De gebeurtenissen die in Quadrains de Nostradamus... zijn beschreven, hebben betrekking op de kroning van Willem III in 1689 en wat er zoal aan voorafging. De toevoeging "welke in deze tijd worden vervuld" in de Nederlandstalige titel van Quadrains de Nostradamus... heeft op die gebeurtenissen betrekking, wat betekent dat dit pamflet is uitgegeven in de eerste maanden van 1689, zoals Tiele reeds had aangenomen.
Onderaan het pamflet is vermeld dat het is verschenen in Den Haag bij I. Veli, boekverkoopster in de Poote. Volgens het personenregister van www.bibliopolis.nl, de website van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag welke als onderwerp de geschiedenis heeft van het Nederlandse boek, was in Den Haag in 1663 een boekverkoper werkzaam, genaamd Johan Veely de jonge. Deze Veely had zijn zaak gevestigd in de Pooten. In de collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevindt zich een uit 1663 daterende publicatie, waarin zijn naam is vermeld als uitgeversnaam. De Haagse straatnaam op het pamflet, De Poote, komt overeen met het vestigingsadres van Johan Veely de jonge. Johan Veely de jonge, gedoopt in 1638, is in het huwelijk getreden in 1662 met Maria Groenesteyn. Hij had twee kinderen: Jan en Sophie. Johan Veely de jonge is overleden in 1664. Zijn weduwe hertrouwde in 1667. Als de naam I. Veli die op het pamflet staat, betrekking heeft op een vrouw, zoals de term "boekverkoopster" suggereert, zou dit betekenen dat de weduwe van Johan Veely de jonge 20 jaar na het overlijden van haar echtgenoot nog diens naam gebruikte bij de bedrijfsvoering. De naam I. Veli kan ook betrekking hebben op Jan, de zoon van Johan Veely de jonge.[1]

Herkomst van Quadrains de Nostradamus...
Eén van de kenmerken van pamfletten is dat ze zijn geschreven met betrekking tot actuele gebeurtenissen. Het bovenmatig aantal overeenkomsten tussen de inhoud van Quadrains de Nostradamus... en de periode november 1688 - februari 1689 wijst erop dat dit pamflet niet alleen in 1689 is uitgegeven, maar in dat jaar ook is geschreven. Met andere woorden: de titel van dit pamflet is geantedateerd en ten onrechte is de indruk gewekt dat het ooit is geschreven door Nostradamus. De antedatering kan overigens het doel hebben gehad de indruk te wekken dat het om voorspellingen van Nostradamus gaat die beduidend eerder zijn ontstaan dan de voorspellingen in de Centuriën, waarvan in 1550-1568 in Nederland drie Franstalige edities waren gedrukt (Leiden-1650, Amsterdam-1667 en Amsterdam-1668) en om een poging ze met de Centuriën te vergelijken, te ontmoedigen.
Wij merken op dat de inhoud van dit pamflet is opgesteld in de vorm van voorspellingen, toegeschreven aan iemand die in de zeventiende eeuw een zekere reputatie had op het gebied van politieke voorspellingen. Deze reputatie is gebruikt om de boodschap van het pamflet te versterken. Deze boodschap lijkt te zijn verscholen in het vierde kwatrijn: de waarschuwing aan het adres van Louis XIV voor het geval hij de bezetting van het prinsdom Orange niet zou opheffen. De beschrijvingen in voorspellende vorm van gebeurtenissen rond de kroning van stadhouder Willem III tot koning van Engeland, kunnen als doel hebben gehad de waarschuwende voorspelling aan het adres van Louis XIV te versterken met voorspellingen die reeds uitgekomen zouden zijn.
In de correspondentie die ik voerde bij het begin van het bestuderen van dit pamflet benadrukte Peter Lemesurier, voorzitter van de Nostradamus Research Group, dat de Franstalige kwatrijnen waren opgesteld volgens het rijmschema a-b-a-b. Dit impliceert dat deze kwatrijnen oorspronkelijk in het Frans waren opgesteld en vervolgens vertaald in het Nederlands. Dit leidt tot verdere vragen, zoals of deze kwatrijnen zijn opgesteld door een Fransman of een Nederlander, en of ze zijn opgesteld in Frankrijk of Nederland. Het antwoord op deze vragen onttrekt zich aan mijn oog.

Noten

1. E.F. Kossmann: De boekhandel te 's-Gravenhage tot het eind van de 18de eeuw, Den Haag, 1937, p. 425-426 (Van Delft [Koninklijke Bibliotheek, Den Haag] aan Van Berkel, 14 januari 2007). [tekst]

De Meern, 12 september 2006
T.W.M. van Berkel
bijgewerkt op 14 januari 2007

Dankbetuiging en verantwoording
De schrijver van dit artikel spreekt zijn dank uit aan dr. Jacques Halbronn (Bibliotheca Astrologica, Parijs) die in 2003 een fotokopie van dit pamflet heeft toegezonden.
In april 2006 zocht Mario Gregorio, lid van de Nostradamus Research Group en beheerder van onder andere de online-bibliotheek Bibliotheque Nostradamus, informatie over de herkomst van dit pamflet. Er ontstond een korte gedachtenwisseling tussen hem, Peter Lemesurier en ondergetekende. 
Dit artikel is het resultaat van verdere studie mijnerzijds in augustus-september 2006.